Silvolde op het lichtnet aangesloten

voorjaar 1911

auteur: Theo Willemsen

verklaring: Een * achter een naam geeft = de geboortedatum van de genoemde persoon aan

De Terborgsche Electriciteits-Maatschapij.

opgericht 23 october 1897

Volgens de notariële akte d.d. 23 oktober 1897 werd in Terborg een vennootschap opgericht met de naam Terborgsche Electriciteits Maatschappij (T.E.M.) en ze had tot doel het aanleggen en exploiteren van werken en leidingen voor de levering van elektrische stroom voor:

- verlichting,
- het overbrengen van beweegkracht
- industriële doeleinden in de gemeente Wisch.

Deze Electriciteits Maatschappij werd opgericht door de progressief denkende notabelen uit Terborg te weten:

·         Meester Willem Dirk Bosch *1852, Burgemeester der gemeente Wisch.

·         Meester Frans Hugo Losecaat Vermeer *1859, advocaat en procureur.

·         Nicolaas Pieter Brunt *1860, arts.

·         Albertus Huender *1832, raadslid

·         Petrus Lodevicus Maria Oorsprong *1855, spekslager.

Zij traden tevens op als gemachtigden en medeoprichters namens het volgende gezelschap inwoners van Terborg (alleen de eerste woonde toen nog in Borne).

I. Rento Wolter Hendrik Hofstede Crull  *1863 , technicus wonende te Borne (zie toelichting)

II Zeno Johan Gerhard Vonk de Both *1835, notaris wonende te Silvolde

III Gustaaf Lodewijk Gerhard van Ditzhuijzen *1829 ijzerfabrikant (directeur Vulcaansoord tot 1900)

IV Willem Bernard Theodoor Mari van Ditzhuijzen *1861, ijzerfabrikant., (directeur Vulcaansoord 1900-1905)

V Henri Anne Zeno Mari van Ditzhuijzen *1865, ijzerfabrikant (directeur Vulcaansoord 1905-1926)

VI. Gerhard Aloisius Deurvorst *1854, wijnhandelaar.

VII. Rutger Hendrik Huender *1866, winkelier (zoon van Albertus Huender)

VIII. Hendricus Johannes Aloisius Kramer *1859, manufacturier.

IX. Gerrit Doornink *1859, wagenmaker.

X .Herz Straus *1837, slager

XI. Stephanus Hendrikus Wanrooij *1844 , deurwaarder

XII. Johannes Lamers *1834, hotelhouder en koffiehuishouder

XIII. Johannes Martinus Lamers *1873, slager.

XIV. Jacobus Willem Piepers *1850, koperslager.

XV. Johannes Theodorus Verheijen *1839, raadslid

XVI. Alexander Friederich Leopold Bruil *1844 timmerman.

XVII. Mejuffrouw Maria Cornelia van Rossum *1848, weduwe van den Heer Gerhardus Bernardus te Leuken, hotelhoudster Roode Leeuw,

Burgemeester Mr. W.D. Bosch werd door zijn collega-commissarissen benoemd tot directeur-administrateur der naamloze vennootschap. Volgens de oprichtingsakte had de vennootschap bij aanvang een maatschappelijk kapitaal van  ƒ 7.000,- bestaande uit 140 aandelen van ƒ 50,-. Dit kapitaal kon in de toekomst nog worden uitgebreid met  4 x ƒ 7.000,-. De directeur/administrateur diende volgens de spelregels in het bezit te zijn van 6 aandelen van ƒ 50,-. en de vier overige commissarissen dienden elk 4 aandelen te bezitten en vol te storten. Voor alle 22 aandeelhouders bleven zo voor ieder nog ruim 5 aandelen beschikbaar. Elk aandeel gaf recht op één stem in de vergadering dit tot een maximum van 6 stemmen. Jaarlijks diende men een aandeelhoudersvergadering te houden in de maand maart.

Rento Wolter Hendrik Hofstede Crull, de electriciteits-pionier in zijn tijd
Rento W.H. Hofstede Crull werd geboren in 1862 te Meppel . Zijn vader en grootvader waren ‘Medicinae Doctor’ te Meppel.  Zijn naam was bij zijn geboorte Rento Klaas Crull, doch in 1879 werd deze bij Koninklijk Besluit veranderd. De toevoeging Hofstede hield verband met zijn familierelatie tussen het oude Overijssels patriciërs- en regentengeslacht Hofstede. Na zijn middelbare schoolopleiding ging hij werken in de machinebouw. Mede door de wereldwijde ontwikkelingen kreeg de jonge Hofstede Crull een buitengewone belangstelling voor de elektrotechniek en studeerde te Hannover aan de Technische Hochschule af als elektrotechnisch ingenieur. In 1891 vertrok hij naar de Verenigde Staten, waar hij in New York City bij Thomson Houston International Electric Co., en later bij General Electric in contact kwam met de moderne elektrotechniek. Hier bemerkte hij dat elektrische verlichting daar reeds tot in kleine plaatsen was doorgedrongen.

Na terugkomst in Borne richtte Hofstede Crull in april 1894 het Elektrotechnisch Ingenieurs- en Adviesbureau op, dat zich vooral bezighield met het ontwerp en de aanleg van elektrische installaties. Tot dan toe waren de enige elektrische centrales in het westen van Nederland te vinden.

In 1897 ging Hofstede Crull een samenwerkingsverband aan met de werktuigbouwkundige Willem Willink. De nieuw ontstane firma Hofstede Crull & Willink stichtte meerdere elektriciteitsbedrijven, waaronder in Terborg (1897) en Enschede (1901).

De heren Hofstede Crull en Willink hadden in Twente met succes het ‘Twentsch Centraal Station voor Electrische Stroomlevering’[1] te Hengelo/O opgezet waarvan zij beiden de directie voerden. De Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant berichtte op 17 maart 1904 dat de toestand van deze Maatschappij gunstig was. Er werd 4% dividend uitgekeerd terwijl het maatschappelijk kapitaal voltekend was. In 1908 werd dit bedrijf voortgezet onder de naam Hengelose Electrische En Mechanische Apparaten Fabriek of afgekort H.E.E.M.A.F. Wereldwijd werkten hier in de bloeitijd 10.000 mensen. In 1963 verdween de naam door fusie met diverse bedrijven. Vanwege de in gang gezette industrialisatie in Twente, met name de textielindustrie, had de firma Hofstede Crull & Willink hier veel betekend en een uitstekende  naam opgebouwd.

Vanaf mei 1921 heeft Hofstede Crull met zijn gezin te Doetinchem gewoond en ook nog te Terborg waar het gezin Hofstede Crull verbleef in de vleugel van het kasteel Wisch.
Het langdurige verblijf van Hofstede Crull met zijn familie in de Achterhoek was nodig omdat meerdere plaatsen in de Achterhoek er toe overgingen hun bebouwde kommen van elektrisch licht te voorzien, zoals ook Aalten en Winterswijk. Bij deze ontwikkeling was natuurlijk zijn technische ondersteuning nodig. Compagnon Willink wonende in Borne en kon de belangen in het Twentse behartigen.

In 1929 verhuisde Hofstede Crull voor de laatste maal naar Doetinchem, bouwde daar de villa ‘den Ooyman’ en bleef er wonen tot aan zijn dood in 1938.[2]

De stroomvoorziening in Terborg en zijn uitvoering.

De heer Hofstede Crull, zelf aandeelhouder van de Terborgsche Electriciteits-Maatschappij, heeft natuurlijk de dynamo voor Terborg die nodig was om stroom op te wekken via zijn bedrijf de firma  Hofstede Crull & Willink geleverd. In de tijd rond 1900 lag de plaatselijk kennis niet zomaar voor het oprapen. De heer Hofstede Crull was een pionier van het eerste uur, die wist wat er kwam kijken om een hele gemeenschap van stroom te voorzien.

Synergie door samenwerking van Terborg en Vulcaansoord

De IJzergieterij Von Raesfeld de Both & Co, kort genoemd ‘Vulcaansoord’, maakte voor haar aandrijfkracht in de ijzergieterijfabriek gebruik van stoomkracht. In 1897 was er bij de stoommachine bij Vulcaansoord nog wel enige overcapaciteit beschikbaar. De Terborgsche Electriciteits-Maatschappij kocht de generator die nodig was voor de stroomvoorziening van Terborg en de aandrijving werd verzorgd door de stoommachine van Vulcaansoord. Een geniale vorm van samenwerking en profijtelijk voor de twee partijen. Synergie zeggen we nu !

Terborg 1897 Het ‘nijje licht’, de nacht wordt een dag !

De Graafschapbode van 20 november 1897 bericht als volgt over dit gebeuren:

Terborg. De aanleg voor het electrisch licht is zoo goed als klaar en men wacht slechts op de voltooiing der machinerieën te Vulkaansoord, om met ‘t “nijje licht” den nacht in den dag te veranderen.
Naar men zegt, zal dit geschieden in Januari a.s. maar dit is nog slechts een gissing.
In elk geval kunnen we niet nalaten er eens op te wijzen, dat de dag, waarop het electrisch licht hier voor ’t eerste zal branden, wel een beetje feestelijk getint mag zijn, daar ’t toch een heugelijke gebeurtenis is, dat we dan verlost worden van ’t  twijfelachtige geflikker onzer straatnachtpitjes, ’t welk nog slechter is geworden, sinds de metalen kap in glas veranderd is. ’t Is dus te hopen dat deze gebeurtenis, die ’n nieuw licht op Terborg zal werpen, niet ongemerkt voorbijga.

Maart 1898 electrisch licht in Terborg ontstoken

De voltooiing had iets langer tijd nodig dan was gepland. De krant heeft echter bij de inwerkingstelling geen melding meer gemaakt van feestelijkheden. Het onderstaande bericht spreekt van een grote verbetering. Wel was het toen ook al opgevallen dat er een prijskaartje hing aan alle  vernieuwingen die comfort en arbeidsbesparing opleveren.
Het krantenbericht uit de Graafschapbode d.d. 12 maart 1898 woordelijk weergegeven:
Terborg. Dezer dagen is de electrische verlichting van ons dorp tot stand gekomen. Nu de inrichting geheel gereed is, blijkt het welk een groote verbetering daardoor is aangebracht. De straatverlichting, zoowel als die in huis, valt algemeen in den smaak, wel is waar is het electrisch licht wat duurder dan petroleum maar daar staat tegenover, dat het eerste meer aan zindelijkheid en handigheid wint.

In de Wijnkelder van Deurvorst zitten nu nog de overblijfselen                                    van de installatiewerken uit 1898. De twee draden worden zomaar
afgetapt op de plek waar de fitting (rechts op de foto) voor het lichtpunt moet komen.
De lamp zit er niet meer in en de isolatie is wat vergaan.                                                                                   
Pas in Juli 1899 werd de samenwerking in een notariële akte vervat.

De begintijd van deze unieke samenwerking tussen Vulcaansoord en de T.E.M. zal mogelijk bij een onderhandse akte zijn aangegaan. Zoals later zal blijken was vergeten een concessie aan te vragen bij de gemeente. Na deze aanloop- of leerperiode gingen beide partijen een maatschap aan en zij zetten dit op 10 juli 1899 bij notaris van Everdingen op papier. Het is ook mogelijk dat Vulcaansoord zijn stoommachine vernieuwd had voor een grotere.
In deze maatschaps-akte verbond ‘Vulcaansoord’ zich de drijfkracht te leveren voor de aan de Terborgsche Electriciteits-Maatschappij toebehorende generator.
Omdat de capaciteit van de Stork-stoommachine berekend was op verdere uitbreiding, ging Vulcaansoord deze overeenkomst aan voor een periode van 10 jaren.

Een kijkje in de machinekamer bij Vulcaansoord in 1917, compleet met stoommachine en dynamo.
Achter de persoon in het midden, bevindt zich de generator voor de stroomopwekking in Terborg.

        

  Gustaaf L. G. van Ditzhuijzen *1829,      Mr. W.D.  Bosch *1852, burgemeester directeur van Vulcaansoord 1867-1900    van Wisch van maart 1885 tot 1906                                                                                                                                                 De akte tot vorming van de maatschap d.d. 10 juli 1899 werd gesloten tussen de heer Gustaaf Lodewijk Gerhard van Ditzhuijzen als directeur van de firma Von Raesfeld, de Both & Co en Mr. Willem Dirk Bosch als directeur-administrateur van de Naamloze Vennootschap ‘de Terborgsche Electriciteits-Maatschappij’.

Het doel van deze maatschap werd beschreven als ‘het voortbrengen en leveren van electrisch licht’.Om dit doel te bereiken laat de T.E.M. haar gehele installatie in gebruik bij Vulcaansoord.

Terwijl Vulcaansoord zich verplicht:
=  tot levering van de noodige kracht voor het drijven van den aan de Terborgsche Electriciteits Maatschappij toebehoorenden generator zoodat goed electrisch licht aan de inwoners van Terborg, benevens voor de straatverlichting aldaar kan worden verschaft;
=  tot bediening van de generator.

Het gebied tot waar het elektrische netwerk zich uitstrekt is nu globaal aangegeven, te beginnen bij  café de Tuit aan de voet van de Paaschberg, Huize Wisch met bijgebouwen, halverwege Ettenseweg , naar Vulcaansoord,  Doetinchemseweg tot kruising Akkermansbeek en vandaar naar de kruising van Varsseveldseweg en Lovinkse Beek richting huidige begraafplaats. Alle woonhuizen en bedrijfsruimten van de aandeelouders woonachtig in en rond Terborg konden zo worden aangesloten op het nieuwe elektriciteitsnet. De hoofdkabel werd gelegd via de Vulcaanstraat naar het Marktplein alwaar het transformatiehuisje werd gebouwd. Die plek werd tot in de huidige tijd als zodanig gebruikt.
Enige passages uit de maatschapsovereenkomst:

=  De risico en het onderhoud van de door de T.E.M. in gebruik gegeven en zich in de machinekamer van de fabriek Vulcaansoord bij Terborg bevindende installatie (generator, instrumenten en verdere apparaten) zijn voor rekening van beide partijen, ieder voor de helft,
=  De voor het onderhoud benodigde olie en het poetsgoed zijn geheel voor rekening van Vulcaansoord.
=  Het onderhoud en het risico van al de overige tot de installatie behorende goederen zijn en blijven voor rekening van de T.E.M.
=  Indien Vulcaansoord de nodige kracht niet leverde, welk vereist is voor de maximale belasting van de gebruikte generator, verbeurt zij, behoudens overmacht, een boete van twee gulden vijftig cents voor ieder branduur of gedeelte van een branduur, tot een maximum van een bedrag, gelijkstaande met haar aandeel in de winst over het afgelopen jaar. Voor achttien honderd negen en negentig wordt dit maximum gesteld op vijf honderd gulden, f. 500.-.

Tot de levering van kracht is Vulcaansoord niet verplicht op de werkdagen van twaalf uur ’s middags tot half twee uur ’s namiddags en ook niet op zon- en algemeen erkende christelijke, zoomede op Katholieke feestdagen, welke op maandag en zaterdag vallen en op Sacramentsdag in de maanden:

·         Januari en December van voormiddags acht uur tot ’s namiddags drie uur,

·         Februari en November van voormiddags acht uur tot ’s namiddags vier uur,

·         Maart en October, van voormiddags zeven uur tot ’s namiddags vijf uur.

·         April en September van voormiddags zes uur tot ’s namiddags zes uur.

·         Mei en Augustus van voormiddags vijf uur tot ’s namiddags zeven uur.

·         Juni en Juli van voormiddags vier uur tot ’s namiddags acht uur.

NB. Het gaat hier om de levering van kracht, d.w.z. krachtstroom voor aandrijving van machines e.d. Het betrof hier een regeling voor bedrijven die op zon- en feestdagen stil lagen en dus toch geen vermogen zouden gebruiken.

De gehele aanleg van het stroomnet met de generator om Terborg vanuit Vulcaansoord van stroom te voorzien heeft in totaal  ƒ 8.500,- gekost. Over dit bedrag zou jaarlijks 10% worden afgeschreven en verrekend worden in de kostprijs. Bij de aanvang  van de stroomvoorziening verzorgde de T.E.M. de levering van 39 aansluitingen. Zou er uitbreiding komen met meer dan 10 aansluitingen zo kon de KiloWatt-prijs voor de exploitatieberekening zakken van ƒ 0,30 naar ƒ 0,25,-. De straatverlichting in Terborg werd afgerekend tegen ƒ 10,- per jaar per lantaarn met een lichtsterkte van 16 normaalkaarsen. dit is een lichthoeveelheid per lichtpunt.

De kosten van administratie en bedrijf, zoomede de huur van het vertrek, waarin de generator stond werden door de T.E.M. aan Vulcaansoord afgerekend met een jaarlijks bedrag van vijftig gulden.

Globaal vertaald werd daarna de brutowinst verdeeld tussen de T.E.M. en Vulcaansoord, alles wat de T.E.M. meer ontving mocht zij behouden d.w.z. via de ontvangen stroominkomsten van de afnemers.

Het Bestuur van deze maatschap werd uitgeoefend door twee personen, door ieder der partijen één te benoemen. Hiervoor waren uitverkozen  de hiervoor genoemde heren, Lodewijk Gerrhard van Ditzhuijzen directeur van Vulcaansoord en de directeur/administrateur Mr. W.D. Bosch van de T.E.M.

Burgemeester Bosch heeft veel voor Terborg betekend. Door zijn vertrek in 1906 werd hij hier ook afgelost door de Terborgse huisarts N.P. Brunt. In Terborg herinnert alleen de Bruntstraat nog aan zijn inzet.

Dit schakelbord werd door Joop Coerman in de jaren rond 1975 uit de NH kerk van Terborg vervangen. Het was een ontwerp van, en werd ook geïnstalleerd onder toezicht van de Terborgenaar Eli Bruil Traanboer *1867.
Alhoewel Terborg al meer dan 10 jaar electrisch licht kende werd de NH kerk pas in 1911 hierop aangesloten.

1911 Silvolde zag ook het licht van Terborg

In de gemeenteraadsvergadering van 25 october 1910 werd een concessie-aanvraag behandeld. Opgetekend uit notulen der raad en letterlijk weergegeven:

 De Voorzitter brengt ter tafel een aanvrage van de Terborgse Electriciteits Mij, gedaan voor den aanleg van het reeds te Terborg bestaande net, dat indertijd is verzuimd, en voor uitbreiding van het net, zoo, dat ook Silvolde van electrisch licht kan worden voorzien.
Tevens brengt de voorzitter een adres van dezelfde Maatschappij ter tafel, dat zij bereid is, onder de voorwaarden het laagspanningsnet over den geheelen straatweg tusschen Terborg en Silvolde uit te breiden. De heeren Alberts en Kluft, aannemers te Amsterdam, hebben aangeboden dit werk uit te voeren voor een som van ± ƒ 1.400,-. De Mij is bereid deze gelden te verschaffen, waarvoor de gemeente elk jaar aan de Mij voor vergoeding van rente en van waarde-vermindering van den aanleg 10% van die som moet uitkeeren, verminderd met ƒ 7,50 voor elke huisaansluiting, welke op de nieuwe leidingen wordt verkregen.
De Raad besloot:
Voorgenomen een adres van de Terborgsche Electriciteits Maatschappij gevestigd te Terborg om concessie tot kosteloos leggen en onderhouden van geleidingen in en over openbare wegen en wateren der gemeente, voor levering van electrische energie voor verlichting, drijfkracht en andere doeleinden.

In 1897 was Terborg de eerste plaats die gebruikmaakte van elektrisch licht

In de Graafschapbode in 1909 werd ter voorbereiding van de latere P.G.E.M., Terborg genoemd als voorbeeld van het elektrificeren en wel als volgt:
Voor de beschouwingen omtrent de rentabiliteit der onderneming wordt als leerzaam voorbeeld gesteld het resultaat van het electrisch bedrijf, gedurende een tiental jaren te Terborg bereikt, waaruit becijferd wordt, dat voor kleinere zoowel als grootere gemeenten door aansluiting niet onbelangrijke rechtstreeksche voordeelen zijn te verkrijgen, afgescheiden nog van het voordeel van betere verlichting en gemakkelijk te verkrijgen kracht.

Een overzicht van de ontwikkelingen in het elektrificeren van de plaatsen rondom Terborg:

Terborg 23 october 1897 (oprichting)

Winterswijk 16 september 1899

Zeddam en ’s Heerenberg 29 januari 1910

Gendringen 2 september 1911

Lichtenvoorde 1 november 1911

Silvolde voorjaar 1911

Doetinchem 1913 nog licht door gas

Ambt-Doetinchem 1913

Dinxperlo 5 mei 1914

Varsseveld 8 februari 1921

Aalten 14 juli 1922

Nadat de Provinciale Geldersche Electriciteits Maatschappij of kort gezegd de P.G.E.M. op 24 maart 1915 concessie verkreeg voor de verlichting en stroomvoorziening in de gehele Achterhoek kwam er beweging in de stroomvoorziening in deze regio. Vulcaansoord bleef deze service aan Terborg en Silvolde verlenen tot in het jaar 1920.

De aansluiting van Terborg en Silvolde bij de P.G.E.M.

Uit de notulen van gemeenteraad d.d. Wisch 13 aug 1920 kunnen opmaken dat besloten werd:

Met de N.V. Terborgsche Electriciteits Mij een overeenkomst aan te gaan waarbij deze Maatschappij afstand doet van de rechten voortvloeiende uit de door de gemeente d.d.  25 october 1910   verleende concessie en aan deze gemeente overdraagt met alle lusten en lasten alle door haar ten behoeve van de electrificatie van Terborg en Silvolde gestichte werken een en ander onder de voorwaarden. Een der voorwaarden was dat de Terborgsche Electriciteits Maatschappij een schadeloosstelling tegemoet kon zien van ƒ 3.000,-.

De gebruikers in Terborg waren door de T.E.M. van een stroomsoort voorzien met een ander voltage dan de P.G.E.M. ging leveren. Zodoende kregen de gebruikers een korting bij de aanschaf van andersoortige lampen en diegenen die motoren moesten laten omwikkelen of vervangen konden op basis van huurkoop, renteloos, deze uitgaven afbetalen in 60 maandelijkse termijnen en genoten tevens een korting van 10 à 25 %. Ook huishoudelijke apparaten zoals strijkijzers, kachels en stofzuigers vielen onder deze regeling.

De gemeente Wisch heeft verder onderhandeld dat ook de kleinere kernen en buurtschappen aangesloten konden worden op het netwerk van de P.G.E.M. De hoofdleiding kwam van D’chem over Gaanderen naar Terborg en Silvolde. Pas in 1921 was de verbinding met Varsseveld voltooid.

[1] ‘Twentsch Centraal Station voor Electrische Stroomlevering’ is geen spoorstation maar een elektriciteitsstation

[2] Zie voor uitgebreide info over Hofstede Crull en de Villa Ooyman in de Kronyck nr. 140 juni 2011.

[3] Dit is een lichthoeveelheid per lichtpunt.

Bronnen:

Diverse notariële actes bij het ECAL D’chem

Genealogische gegevens uit DTB bij het ECAL D’chem

Kadastrale gegevens uit de historische Atlas Wisch

Levensloop van dhr R.Hofstede Crull via Wikipedia

Diverse gegevens Vulcaansoord uit prive collectie

Krantenberichten uit historische kranten via Delpher kranten

Foto’s van Joop Coerman van het historisch schakel- en installatie-materiaal.

Met dank aan Theo Willemsen die dit artikel beschikbaar stelde voor deze website.

 

SilvoldePediA
Ulftseweg 26
7064 BD Silvolde
tel. 0315-342600 of 06-2300 3204
E-mail: robbiew52@gmail.com